الف - معتقدان بر اين‌كه قبلا در قضاى الهى گذشته است ، اينان شاگردان ابو الحسن اشعرى ( متوفّاى سال 324 ه در بغداد ) . ب - مخالفان ايشان ؛ پيروان ابو منصور ماتريدى از مردم بخارى ( متوفّاى سال 303 ه در سمرقند ) . و اين‌چنين نظرات جديد به همان موضع اختلافى برگشت كه پيشينيان در پيرامون آن مجادله داشتند ؛ پس از آنكه تنها آن را به ميدان عمل درونى محدود كردند ، و در اينجا نيز تنها به دلايل قرآنى هيچ‌كدام از دو طرف بسنده نكرده‌اند . بنابراين مىبينيم قرآن كريم در برخى از موارد قدرت را به خود انسان - جهت تبديل به آدم بدكار يا نيكوكار - نسبت مىدهد ، از طرفى در برخى از موارد كه ظاهر كلمات را در نظر مىگيريم ، مىبينيم كه ارادهء ما را به‌طور كامل نظير قلب و هوش ما مىداند ، بنابراين تمام اين‌ها چيزى جز ابزارى در دست خدا نيستند ؛ نوعى از لجامى كه بدان وسيله هر طورى كه بخواهد ما را مىكشد ، و در اين‌باره قول خداى تعالى را بخوان : « كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ . » « 1 » و آيهء : « فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ . » « 2 » و آيهء : « وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ . » « 3 » و آيهء : « وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ » « 4 » . ترديدى نيست كه ما در اين زمينهء جديد قصد تركيبى را نمىتوانيم داشته باشيم ، ولى خود قرآن كريم مبدأ اين تركيب را به ما پيشنهاد مىكند ، آن‌گاه كه مىفرمايد : « إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ . » « 5 » ، قرآن كريم درحالىكه مقرّر مىدارد ؛ خداوند است كه حاكم بر ارادهء ماست ، باوجود اين مجاز شمردن جانب ما را نيز ناديده نمىگيرد ، زيراكه خداى متعال به‌طور مطلق از ابتدا آن كار را نمىكند ، بلكه به صورت عمل مقابل عمل مىكند ، به اين معنا كه گويى برخى چيزهايى را كه از جانب ماست ، به ما بازمىگرداند . و در اين صورت فرقى نمىكند كه دل ما

--> ( 1 ) - انعام ( 6 ) آيهء 108 : ما اين‌چنين براى هر جمعيّتى عملشان را زينت داديم . ( 2 ) - انعام ( 6 ) آيهء 125 : هركس را خدا بخواهد هدايت كند ، سينه‌اش را براى پذيرش حق گشاده مىسازد و آن‌كس را كه بخواهد گمراه سازد ، سينه‌اش را آن‌چنان تنگ و محدود مىكند كه گويا مىخواهد به آسمان بالا رود . ( 3 ) - انسان - دهر ( 76 ) آيهء 30 : و شما هيچ‌چيز را نمىخواهيد ، مگر اين‌كه خدا بخواهد . ( 4 ) - انفال ( 8 ) آيهء 24 : و بدانيد كه خداوند ميان انسان و قلب او حائل مىشود . ( 5 ) - رعد ( 13 ) آيهء 11 : خداوند سرنوشت هيچ قوم و ملّتى را تغيير نمىدهد ، مگر اين‌كه آنها تغييراتى در خود ايجاد كنند .